RİSK YÖNETİMİ VE KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi

Soru: Türk Gümrük İdaresinde dış ticarete ilişkin hangi veriler toplanmakta ve söz konusu veriler nerede açıklanmaktadır?

Cevap: Türkiye İstatistik Kurumu’nun yayınladığı resmi dış ticaret istatistiklerinin kaynağı dış ticaret erbabınca Gümrük idarelerine verilen gümrük beyannameleridir. Gümrük idarelerinde işlem gören gümrük beyannamelerine ait bilgiler Bakanlığımızca kontrol ve düzeltme işlemleri yapıldıktan sonra elektronik ortamda TÜİK’e aktarılmaktadır.
Resmi istatistik programı kapsamında açıklanan dış ticaret verileri;
  • Kesin ihraç ve ithalatı yapılan ürünleri,
  • Dahilde işlemek üzere ithal edilen ürünlerle, işlendikten sonra yeniden ihraç edilen ürünleri,
  • Hariçte işleme amacıyla yurt dışına çıkan ürünlerle, bu ürünlerin işlenmesiyle elde edilen ve Türkiye’ye yeniden giren ürünleri,
kapsamaktadır.
Dış ticaret istatistiklerinin kaynağı olan gümrük beyannamelerinde yer alan veri alanlarından bazıları şunlardır: Gümrük adı, tescil tarihi, ihracat ve ithalatçının vergi numarası, Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu), ülke, ödemede kullanılan döviz cinsi, gümrük rejimleri, ödeme şekli ve teslim şekli, eşyanın net ağırlığı ve eşyanın değeri.
TÜİK ve Bakanlığımız web sayfasında kamu oyu ile paylaşılmasında yasal bir engel olmayan istatistiklere ulaşmak mümkündür. Diğer taraftan Bakanlığımız Gümrük Veri Ambarı’nda rejim, tescil tarihi, navlun tutarı, sigorta tutarı, yurtiçi harcama tutarı ve yurtdışı harcama tutarı gibi çok sayıda veri alanına ilişkin ham veriler mevcut olup, söz konusu istatistikler kamuoyunun erişimine kapalıdır. Ancak Bakanlık, uhdesinde bulundurduğu ham verileri sonuçlarından ülke ve/veya Bakanlık politikalarını geliştirmeye yönelik çalışmalarda yararlanılmak üzere, yüksek öğretim kurumları veya kuruluş amacı araştırma ve geliştirme olan kurumlar ve bunlara bağlı araştırmacılarla bilimsel amaçlı araştırmalarda işbirliği yaparak, protokol kapsamında ve veri gizliliğini sağlayarak veri kullandırımını gerçekleştirebilmektedir.

 
Soru: Dünya ticaretinde öne çıkan bölgeler hangileridir? Türkiye’nin bu bölgelerle ticaret ilişkisi hangi düzeydedir? 

Cevap:   2011 yılında,
  • AB 27, 5,9 trilyon dolarlık ihracat ile küresel ihracatın %35’ini; 6 trilyon dolarlık ithalat ile küresel ithalatın %35’ini,
  • Diğer Asya, 5,4 trilyon dolarlık ihracat ile küresel ihracatın %32’sini; 5,4 trilyon dolarlık ithalat ile küresel ithalatın %31’ini,
  • Kuzey Amerika, 1,8 trilyon dolarlık ihracat ile küresel ihracatın %11’ini; 2,7 trilyon dolarlık ithalat ile küresel ithalatın %16’sını,
  • AB 27 hariç Diğer Avrupa, 1,2 trilyon dolarlık ihracat ile küresel ihracatın %7’sini; 1 trilyon dolarlık ithalat ile küresel ithalatın %6’sını,
  • Yakın ve Orta Doğu, 800 milyar dolarlık ihracat ile küresel ihracatın %5’ini; 500 milyar dolarlık ithalat ile küresel ithalatın %3’ünü
gerçekleştirmiştir.
2012 yılında Türkiye mal ticaretinde;
  • 59 milyar dolarlık ihracat (ihracat içindeki payı %39) ve 88 milyar dolarlık ithalat (ithalat içindeki payı %37) ile AB 27,
  • 42,5 milyar dolarlık ihracat (%28) ve 28,4 milyar dolarlık ithalat (%12) ile Yakın ve Orta Doğu,
  • 14,4 milyar dolarlık ihracat (%9) ve 37,5 milyar dolarlık ithalat (%16) ile AB 27 hariç Diğer Avrupa,
  • 10,5 milyar dolarlık ihracat (%7) ve 51 milyar dolarlık ithalat (%22) ile Diğer Asya,
  • 9,5 milyar dolarlık ihracat (%6) ve 6 milyar dolarlık ithalat (%3) ile Kuzey Afrika,
  • 6,7 milyar dolarlık ihracat (%4) ve 15 milyar dolarlık ithalat (%6) ile Kuzey Amerika
ön sıralarda gelmektedir.
 
Soru: Dünya ve Türkiye ihracatında öne çıkan sektörler[1] hangileridir?

Cevap: 2007-2011 döneminde küresel mal ihracatının sektörel dağılımına göre “enerji sektörü” küresel ihracatta ilk sırada yer almaktadır. Enerji sektörü 2011 yılında 2,4 trilyon dolarlık ihracatla dünya ihracatından %14 pay almıştır. Aynı dönemde bu sektörü 2,1 trilyon dolarlık ihracatıyla küresel ihracattan %13 pay alan “bilgisayar ve elektronik” sektörü izlemiştir.
Enerji ile bilgisayar ve elektronik sektörleri dışında küresel ihracatta öne çıkan sektörler sırasıyla 1,35 trilyon dolar ile “motorlu kara taşıtları” (%8), 1,32 trilyon dolar ile “makine ve teçhizat” (%8), 1,26 trilyon dolar ile “ana metal ve (makine hariç)metal ürünleri” (%7), 1,12 trilyon dolar ile “kimya” (%7), 0,84 trilyon dolar ile “tekstil ve deri” (%5), 0,81 trilyon dolar ile “gıda ürünleri” (%5) ve 0,78 trilyon dolar ile “elektrikli teçhizat” (%5) sektörleridir.
2012 yılında Türkiye’nin en fazla ihracat yaptığı sektörler sırasıyla tekstil ve deri (toplam ihracat içindeki payı %17), ana metal ve (makine hariç) metal ürünleri (%14,8), motorlu kara taşıtları (%11), altın, kıymetli madenler ve mücevherat (%10,7), gıda ürünleri (%6,9) ve elektrikli teçhizat (%6,3) sektörleridir
 

 
Soru: Gümrük idaresinin dış ticarette karşılaştığı iş yükü hangi düzeydedir? Gümrük kapılarından geçen ticaretin toplam hacmi nedir?

Cevap: 2007 yılında toplam ihracatımız 107 milyar dolar, ithalatımız 170 milyar dolar ve toplam dış ticaret hacmimiz 277 milyar dolar olarak gerçekleşmiş; 2010 yılında bu rakamlar sırasıyla 113,9 milyar dolar, 185,5 milyar dolar ve 299,4 milyar dolar’a yükselmiş, 2012 yılında ise sırasıyla 152,5 milyar dolar, 236,5 milyar dolar ve 389 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu rakamlar sadece resmi dış ticaret istatistiklerimizi yansıtmakta olup, gümrüklerde gerçekleşen antrepo, transit ve geçici ithalat gibi rejimleri kapsamamaktadır.
İş yükünün gümrüklere göre dağılımına bakıldığında 2012 yılında kıymet bakımından en fazla ihracatın gerçekleştirildiği ilk beş gümrük müdürlüğü Halkalı (toplam ihracatımız içindeki payı %13,7), Ambarlı (%7,2), Aliağa (%7), A.H.L. Yolcu Salonu (%6,6) ve Gemlik (%6,2) iken; ithalatta bu sıralama A.H.L. Kargo (toplam ithalatımız içindeki payı %8,1), Halkalı (%7,1), Ambarlı (%6,8), Aliağa (%5) ve Derince (%5) olarak gerçekleşmiştir.
2007 yılında 2.232.999 adet ihracat ve 1.906.360 adet ithalat ile işlem yapılırken, 2010 yılında 2.407.332 ihracat, 1.929.331 ithalat beyannamesi ile işlem yapılmış; 2012 yılında ise beyanname sayısı ihracatta 2.809.870 adede, ithalatta ise 2.165.002 adede ulaşarak toplamda 4.974.872 adet beyanname işlem görümüştür.
2012 yılında ihracat beyannamelerinin %24’ü Halkalı, %10’u Erenköy, %8,8’i A.H.L. Kargo Gümrük Müdürlüğü, %7,6’sı Ambarlı ve %7,5’i İzmir Gümrük Müdürlüklerinde; ithalat beyannamelerinin ise %23’ü A.H.L. Kargo, %12,8’i Halkalı, %9,5’i Erenköy, %9,2’si Ambarlı ve %5,1’i İzmir Gümrük Müdürlüklerinde işlem görmüştür. Söz konusu Gümrük Müdürlükleri 2012 yılında en fazla ithalat veya ihracat beyannamesinin tesvil edildiği idarelerdir.
2007-2012 döneminde ortalama 89.513 mükellef (kişi/firma) ihracat veya ithalat işlemi gerçekleştirmiştir. 2007 yılında ithalat veya ihracat ile uğraşan mükellef sayısı 87.748 iken 2009 yılında ihracatta ve özellikle ithalatta yaşanan azalıştan dolayı mükellef sayısı 83.669’a gerilemiş, 2010 ve 2011 yıllarında dış ticaret hacmindeki artış ile birlikte mükellef sayısı ciddi bir artış göstermiştir ve 96.135’e yükselmiştir. Artan mükellef sayısı özellikle “makine ve teçhizat”, “ana metal ve (makine hariç) metal ürünleri imalatı” ile “kauçuk ve plastik” sektörlerinde yoğunlaşmıştır
 

 
Soru:  Türkiye’nin dış ticareti ülke, firma ve diğer göstergeler bağlamında nasıldır?

Cevap:  2007-2012 döneminde ortalama 1 milyar dolar ve üstü ihracat veya ithalat yapılan ülke sayısı 43’tür. 43 ülkenin 16’sı AB bölgesinde, 10’u Diğer Asya’da, 7’si Yakın ve Orta Doğu’da, 3’ü diğer Avrupa’da, 3’ü Kuzey Afrika’da, 1’i Diğer Afrika’da, 2’si Kuzey Amerika’da, 1’i Güney Amerika’dadır. 43 ülke, 2007-2012 döneminde Türkiye’nin ortalama ihracatının %82’sini, ortalama ithalatının %91’ini karşılamaktadır. 43 ülkeden 10’u karşısında Türkiye net ihracatçı konumundadır.
2007-2012 döneminde yıllık ortalama 500 milyon dolar ve üzerinde ihracat veya ithalat yapan firma sayısı 57’dir. Söz konusu firmalar 2007-2012 döneminde ortalama ihracatın %25’ini, ithalatın ise %30’unu gerçekleştirmektedir.
2007-2012 döneminde yıllık ortalama olarak ihracatımızın %59’u mal mukabili, %18’i vesaik mukabili ödeme, %11’i akreditif, %9’u peşin ödeme şeklinde gerçekleştirilmiştir. 2012 yılında ihracatımızın %57’si mal mukabili, %16’sı vesaik mukabili ödeme, %10’u akreditif, %14’ü peşin ödeme şeklinde gerçekleştirilmiştir. 2007 yılında toplam ihracatımızın %6’sını oluşturan peşin ödeme şekli özellikle 2012 yılında artarak %14 düzeyine ulaşmıştır.
2007-2012 döneminde yıllık ortalama olarak ithalatımızın %48’i peşin ödeme şeklinde, %19’u mal mukabili ödeme, %14’ü akreditif ve %8’i vesaik mukabili ödeme şeklinde gerçekleştirilmiştir. 2012 yılında ithalatımızın %45’i peşin ödeme şeklinde, %19’u mal mukabili ödeme, %22’si akreditif ve %6’sı vesaik mukabili ödeme şeklinde gerçekleştirilmiştir.
İthalatımızda akreditif ödeme şekli giderek ağırlık kazanmıştır. Akreditif ödeme şeklinde yapılan ithalatın payı, 2010 yılından önce toplam ithalatımızın %8’ini oluştururken son 3 yılda artış kaydederek 2012 yılında %22 seviyesine ulaşmıştır. Aynı süreçte vesaik mukabili ödeme şeklinin ithalatımızdaki payı %10’lardan %6’ya düşmüştür.
2007-2012 döneminde yıllık ortalama olarak ihracatımızın %51’i denizyolu, %38’i karayolu, %9’u havayolu, %1’i demiryolu ile gerçekleştirilmektedir. 2012 yılında ihracatımızın %51’i denizyolu, %33’ü karayolu, %14’ü havayolu, %1’i demiryolu ile gerçekleştirilmektedir.
2007-2012 döneminde değer cinsinden ortalama olarak ithalatımızın %53’ü denizyolu, %20’si karayolu, %9’u havayolu, %1’i ise demiryolu ile gerçekleştirilmektedir. 2012 yılında değer cinsinden ithalatımızın %54’ü denizyolu, %17’si karayolu, %10’u havayolu, %1’i ise demiryolu ile gerçekleştirilmektedir.
Türkiye’nin ihracatının teknolojik yapısına baktığımızda ise orta-düşük, orta-ileri ve düşük teknolojik ürünlerin ihracatının %32 oranında eşit pay aldığı, yüksek teknoloji ürün ihracatımızın %3-4 seviyesinde yer aldığı görülmektedir. İthalatta ise orta-ileri teknoloji ürün ithalatımız %43 civarında gerçekleşirken orta-düşük teknoloji ürün ithalatımız %30’luk oranda ikinci sırada yerini almış, düşük ve yüksek teknoloji ürün ithalatımız %14’ler seviyesinde gerçekleşmiştir.


 
Soru: Günümüzde gümrüklerin öne çıkan fonksiyonları nelerdir?

Cevap:  Son 50 yılda, uluslararası ticarette yaşanan başdöndürücü gelişmeler gümrük idarelerinin de kendilerini geliştirmelerini kaçınılmaz kılmıştır.
Bu noktada, hem yasal ticaretin kolaylaştırılması hem de yasadışı ticaretin önüne geçilmesi için gümrük idarelerinin yerel özelliklerinden sıyrılıp, uluslararası arz zincirinin bir halkası haline gelmesi kritik önem taşımaktadır.
Dünya ticaretinde maliyetlerin yaklaşık %15’ini gümrük işlemleri oluşturmaktadır. OECD tarafından yapılan bir araştırmaya göre bu orandaki %1’lik bir azalma dünya ekonomisine yaklaşık 40 milyar dolarlık bir katkı sağlamaktadır. Bu gerçek dikkate alındığında, arz zincirinin sorunsuz işlemesinin refah ve kalkınmaya pozitif katkısı çok açıktır.
Bu da, klasik gümrük anlayışı yanında gümrüklerin giderek artan sayıda yeni fonksiyonları ifa etmesini zorunlu kılmaktadır.
Günümüzde gümrükler; sadece vergi toplayan, sınır güvenliğini sağlayan, kaçakçılıkla mücadele eden idareler olmaktan çıkmıştır.
Gümrükler artık;
  • Tüketici haklarının korunmasından, korsan ve sahte eşyayla mücadeleye;
  • Ticaretin kolaylaştırılmasından, arz zincirinin güvenliğinin sağlanmasına kadar bir dizi yeni fonksiyonu da icra eder hale gelmiştir.